‘Van aanbod naar contact’ luidde het thema van de bijeenkomst in Utrecht, waar 300 professionals op het gebied van vroegsignalering aanwezig waren. Want ook al heb je een mooi aanbod voor inwoners, hoe kom je daadwerkelijk in contact en trek je hen - waar nodig - over de streep om gebruik te maken van dat aanbod? Tijdens het ochtendprogramma ging het over actuele ontwikkelingen, mogelijkheden binnen de privacywetgeving en een beter begrip van het gedrag van mensen.

Quizvragen

"Twintig procent!" "Dertig!" Vanuit de hele zaal klinken de getallen wanneer Anna van der Schors (Divosa) en Martijn Schut (NVVK) vragen naar een inschatting van het percentage gemeenten dat gebruikmaakt van de CAK-regeling. Het juiste antwoord: 42 procent, veel meer dan de meesten dachten.  

Met quizvragen en weetjes leiden ze de zaal door de actualiteiten. Zo gaat het bijvoorbeeld over de hypotheeksignalen vanaf 1 juli 2027, de Warmteregeling (voorgenomen startdatum 1 januari), en de beoogde overgang naar doorlopende aanlevering van vroegsignalen in plaats van één keer per maand. Ook kijken ze vooruit. “Begin oktober volgt de eerste uitvraag van Data Delen Armoede & Schulden door CBS”, kondigt Van der Schors aan. 

Grondrecht 

Is het ingewikkeld om de privacy van inwoners te beschermen in de vroegsignalering? Maaike Moll van Charante en Maartje van Eijk van de Autoriteit Persoonsgegevens leggen uit dat de AVG, de privacywet, bedoeld is om de persoonlijke levenssfeer van burgers te beschermen.  

Vaak ervaren organisaties de wet echter als een obstakel. 'De privacykaart wordt dan ten onrechte getrokken: ‘Het mag niet van de AVG', zegt Moll van Charante. 'Maar dat klopt niet altijd. Het is bijvoorbeeld niet zo dat de burger geen formulier mag invullen in verband met de privacywetgeving.'

Toch kan ongevraagd aankloppen bij mensen met betalingsachterstanden leiden tot een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer. Ze noemt een voorbeeld van een zzp’er die een energiefactuur betwistte en de aanmaning negeerde. Binnen een paar dagen stond er al iemand van de gemeente op de stoep om – in het bijzijn van een klant van de zzp'er – te melden dat de energie zou worden afgesloten. De ondernemer was boos: zo werd zijn imago aangetast. 'Meestal gaat het gelukkig goed', weet Moll van Charante, maar het is dus belangrijk om zorgvuldig na te denken over de aanpak.  

Maatwerk

Bij twijfel over wat de privacywet toestaat, adviseert Van Eijk eerst uit te zoeken waar het probleem zit. 'Is dat juridisch doordat de wetgeving gegevensdeling uitsluit? Of is het bijvoorbeeld organisatorisch doordat partijen met verschillende brillen kijken? Ontleed dat eerst voordat je in een oplossing schiet.' 

Daarbij wordt maatwerk steeds belangrijker, benadrukt ze. 'Inwoners kunnen het gevoel krijgen gedwongen te worden of de regie kwijt te raken.' Als voorbeeld van maatwerk noemt ze pilots voor huisbezoeken samen met een signaalpartner. 'Kijk per geval naar de omstandigheden: heeft de bewoner al hulp geaccepteerd? Gaat het om een kleine schuld of dreigt ontruiming? Heb je de inwoner betrokken bij het voornemen om samen met de signaalpartner op bezoek te gaan?'

Vaak wordt gedacht 'dat de AVG en vroegsignalering tegenover elkaar staan', aldus Van Eijk. 'Maar er is geen sprake van tegenstellingen. De AVG dwingt je om logisch na te denken. Als je zorgvuldig met de persoonlijke levenssfeer omgaat, bouw je daarmee vertrouwen op.'

Schaarste 

'Schulden zijn eigenlijk een vorm van geldschaarste', vat gedragswetenschapper Kees Keizer (Rijksuniversiteit Groningen en zelfstandig onderzoeker) samen. Tijdens zijn lezing laat hij zien wat het effect is van schaarste op het denken en handelen van mensen. 'Schaarste werkt als een lens waardoor je naar de werkelijkheid kijkt. En op basis daarvan neem je besluiten.'

Vergelijk het hebben van schulden met een gebrek aan tijd of – als je een dieet volgt – eten, oppert hij. 'De waarde van wat schaars is, stijgt en brengt een enorme focus aan. Door bijvoorbeeld een deadline in te stellen, creëer je bewust schaarste. En als je op dieet bent, lijkt het ineens alsof er overal voedsel is.' 

Alles buiten die focus ‘verdwijnt’ uit je blikveld. Dit illustreert hij met een filmpje waarin een gorilla langsloopt - veel kijkers zien de gorilla over het hoofd. 'Je hersenen filteren het eruit en je hebt niet door wat je niet hebt gezien.' 

Kees Keizer

Ook de tijdhorizon verandert: 'Wat op lange termijn irrationeel lijkt, zoals het leasen van een wasmachine als de oude ermee stopt, lijkt op korte termijn ineens logisch: je kunt direct weer wassen. Dat dit later consequenties heeft, verdwijnt buiten beeld. Mensen zijn alleen bezig met brandjes blussen.'

Uit onderzoek blijkt dat de cognitieve vermogens van mensen tijdelijk dalen bij geldproblemen, 'vergelijkbaar met een nacht niet slapen. Mensen maken slechtere keuzes, wat vaak weer tot meer schaarste leidt.' Adviezen voor preventie landen daarom vaak niet. 'Je biedt mensen ook geen tijdmanagementcursus aan vlak voor een deadline', vergelijkt Keizer.  

Meer ruimte

Een belangrijke praktische les is volgens hem om te zorgen dat mensen meer ruimte ervaren. 'Alle keuzes die ze moeten maken, vreten ‘bandbreedte’. Hou het daarom simpel en kort. Bied niet te veel opties aan, een groot hulpaanbod verlaagt juist de motivatie. Stuur reminders en houd rekening met gemiste afspraken en fouten. Automatiseer gedrag waar het kan en koppel nieuw gedrag aan bestaande gewoonten.'

Wees realistisch in het streven naar transparantie: 'Een pdf met alle informatie werkt vaak averechts', noemt hij als voorbeeld. 'Geef het verminderen van het aantal schuldposten voorrang boven het bedrag, en kijk of ook andere zorgen aangepakt kunnen worden, zoals de zorg voor kinderen.'

Tijdens het middagprogramma volgden de bezoekers twee rondes met deelsessies over in totaal 14 onderwerpen. Op deze pagina vind je alle presentaties van de Landelijke bijeenkomst Vroegsignalering.