Terugblik NVVK-congres 21 mei
Kan iedereen in de schulden komen? Dat narratief is te eenzijdig, vindt prof.dr. Nadja Jungmann
Ons congresthema 'Balanceer - Zoeken naar evenwicht in financiële hulpverlening' bleek een herkenbaar vertrekpunt tijdens ons drukbezochte congres. Hulpverleners balanceren tussen maatwerk en werkdruk, tussen schuldeisers en hulpvragers, tussen autonomie geven en richting bieden. De ruim 300 deelnemers (hulpverleners, beleidsadviseurs, schuldeisers en managers) kregen een dag vol praktijkvoorbeelden, onderzoeksinzichten en gesprek met vakgenoten die dagelijks dezelfde afwegingen maken.
Dagvoorzitter Karim Amghar en NVVK-voorzitter Renate Richters openden de dag, waarna de Haarlemse wethouder Diana van Loenen (Inkomen, Schulden, Zorg en Cultuur) iedereen in de zaal even mee terugnam in de tijd. Ze schetste hoe Haarlem armoede en schulden in de Gouden Eeuw aanpakte. Zo ontstonden er hofjes en gemeentelijke toeslagen voor wie het niet redde. Die historie kleurt het Haarlemse beleid nog steeds: de gemeente zag het afgelopen jaar een stijging van 35% in hulpvragen en zet in op laagdrempelige toegang, wijkgerichte samenwerking en extra aandacht voor jongeren die financieel de weg kwijtraken.
Ongelijkheid in het schuldenrecht
De ochtend ging verder met een lezing van prof. dr. Reinout Wibier, hoogleraar privaatrecht aan de Universiteit van Tilburg. Wibier begon zijn carrière als advocaat aan de Zuidas en ziet van dichtbij hoe anders er wordt omgegaan met schulden van bedrijven versus schulden van mensen. Zijn boodschap was helder: er bestaan in de praktijk twee rechtsstaten. De ene, voor bedrijven met grote schulden, functioneert goed. Met gespecialiseerde advocaten, soepele herstructureringswetgeving en breed draagvlak. De andere, voor ‘natuurlijke personen’, functioneert aanzienlijk slechter.
Wibier deed drie voorstellen voor verbetering: een automatisch moratorium dat incasso tijdelijk stillegt op het moment dat iemand zich meldt voor hulp, de mogelijkheid van een onderhands akkoord waarbij niet alle schuldeisers individueel hoeven in te stemmen, en een sterkere onderhandelingspositie voor de particulier met schulden.
Hij riep de aanwezigen op om als sector meer lobbywerk te doen voor betere wetgeving, zoals dat in het bedrijfsleven vanzelfsprekend is.
Prof. dr. Reinout Wibier
Persoonlijkheid als onderschatte factor
Na een mooi workshopprogramma kwam 's middags lector en hoogleraar prof. dr. Nadja Jungmann aan het woord. Ze hield eind vorig jaar haar oratie over de rol van persoonlijkheidskenmerken in de schuldenaanpak. Jungmann daagde het dominante narratief in het veld uit: de gedachte dat schulden iedereen kunnen overkomen, door een scheiding, een ontslag of een onverwachte rekening klopt deels, maar is te eenzijdig.
Uit onderzoek blijkt dat persoonlijkheidskenmerken zoals zelfregulatie, consciëntieusheid en impulsiviteit een significante voorspellende waarde hebben voor het ontstaan van schulden én voor terugval na een traject. Dat houdt geen moreel oordeel in. Gedrag zegt immers niets over of iemand deugt, maar het is wel een factor die meegewogen moet worden bij de inzet van coaching en begeleiding.
Jungmann pleitte voor een genuanceerder gebruik van de belofte aan schuldeisers om in ruil voor kwijtschelding goede nazorg te leveren. Coaching werkt, maar niet generiek voor iedereen. Ze riep op tot segmentatie: voor wie maakt begeleiding daadwerkelijk het verschil, en voor wie zijn de omstandigheden zo bepalend dat coaching de uitkomst niet kan veranderen? Die eerlijkheid beschermt zowel mensen met schulden als schuldhulpverleners, die anders de rekening gepresenteerd krijgen als terugval optreedt ondanks goede begeleiding.
Vroegsignalering: toestemming is geen instemming
Eén van de meest besproken sessies van de dag was de workshop van gemeente Haarlem in samenwerking met Certin en de Hogeschool Utrecht. Daarin werden de eerste resultaten gepresenteerd van hun onderzoek naar vroegsignalering en de acceptatie van proactieve hulp.
De centrale conclusie: 'toestemming is geen instemming'. Dat klonk herkenbaar voor de deelnemers, want wie heeft er niet weleens ja gezegd op een energiecontract om later te denken: heb ik dat wel goed overwogen? Of andersom: een telefoontje afbreken zonder het verhaal echt te hebben gehoord. Een oefening tijdens de workshop maakte dat gevoel tastbaar. En als professionals dit al herkennen in hun eigen dagelijks leven, is het dan vreemd dat iemand in financiële problemen, die onverwacht wordt gebeld door de gemeente, ook niet direct volmondig ja zegt op een hulpaanbod?
Twijfelen na een onverwacht hulpaanbod is geen teken van onwil, het is een volkomen normale reactie, aldus de onderzoekers. Ze pleiten ervoor om ruimte te geven aan die twijfel, in plaats van erover heen te willen springen. Mensen die écht kiezen doen dat met meer overtuiging en haken minder snel af bij het vervolg. En als iemand uiteindelijk toch nee zegt, is de relatie warm gebleven en is de deur geopend voor een volgend moment.
Workshop 'Naar 40% bereik bij vroegsginalering'
Breed palet aan praktijkinzichten
Naast de plenaire lezingen bood het programma meerdere werkbezoeken en workshops, met onderwerpen als Schuldhulp voor jongeren, Gedragsinzichten voor een betere website, Datagedreven beleid en de ervaringen van gemeente Venlo met een beleidshorizon van acht jaar. Deelnemers konden ook de Wsnp-rechter in Haarlem en de Haarlemse Buurtplaatsen bezoeken. Bij de Buurtplaatsen komt laagdrempelige hulp en ervaringsdeskundigheid samen.
Balanceren als kunst
De dag werd afgesloten met een circusact, het letterlijke toppunt van balanceren. Een passend beeld voor een vak dat dagelijks vraagt om precisie, aanpassingsvermogen en vertrouwen in wat je doet. Het NVVK-congres 2025 bevestigde dat de behoefte aan balans niet alleen een persoonlijk vraagstuk is, maar een gedeelde zoektocht van financieel hulpverleners.
